Czy dziadek może wychowywać wnuki? Co się dzieje, gdy w domu zabraknie ojca
Dziadkowie mogą wychować wnuki i często robią to z ogromnym oddaniem. Warto jednak wiedzieć, z czym się to wiąże, i przygotować się, póki jest czas.
Dziś rozmawiałem z moim przyjacielem, który na co dzień mieszka w Stockport pod Manchesterem. Z tej rozmowy powstał ten artykuł, którym się z Wami dzielę.
Rodzice często pytają mnie: „Jeśli mnie zabraknie, dzieci wychowają dziadkowie. To chyba wystarczy?”. Odpowiadam uczciwie: dziadkowie mogą wychować wnuki i często robią to z ogromnym oddaniem. Warto jednak wiedzieć, z czym się to wiąże, i przygotować się na to, póki jest czas.
Ojciec i matka: dwie różne role
Popatrzmy na przyrodę. Osobnik płci męskiej wyznacza granice, pilnuje terytorium i przynosi pożywienie. Osobnik płci żeńskiej karmi młode, otacza je czułością i dba o gniazdo. U ludzi jest oczywiście bardziej złożone, ale ten podział ma głęboki sens.
Ojciec daje dziecku poczucie, że jest ktoś, kto postawi granicę, obroni i zapewni byt. Matka daje bezwarunkową miłość, ciepło i dom, do którego chce się wracać. Gdy ojca brakuje, matka musi dźwigać obie role naraz. Często daje radę, ale płaci za to ogromną cenę. A dziecko traci coś, czego nie da się w pełni zastąpić.
Co mówią badania
Przegląd długoletnich badań nad rolą ojców (Sarkadi i in., Acta Paediatrica, 2008) objął 24 publikacje. W 22 z nich zaangażowany ojciec miał dobry wpływ na dziecko. Takie dzieci miały między innymi:
- mniej problemów z zachowaniem u chłopców,
- mniej problemów psychicznych u młodych kobiet,
- lepszy rozwój poznawczy,
- mniej przestępczości w rodzinach o niższych dochodach.
Niemiecki instytut DIW podkreśla, że liczy się jakość kontaktu: wspólny czas, rozmowa i zainteresowanie dzieckiem. Sam fakt mieszkania pod jednym dachem daje według autorów przeglądu dużo słabsze dowody.
Czy dziadek może zastąpić ojca?
Może wychować, ale warto znać konsekwencje. Przegląd 42 badań z 10 krajów (Xu i in., 2022) pokazał, że dzieci wychowywane przez dziadków częściej mają trudności emocjonalne, z zachowaniem i w nauce niż rówieśnicy wychowywani przez rodziców. Jednocześnie radzą sobie tak samo dobrze albo lepiej niż dzieci w placówkach czy u obcej rodziny zastępczej. Dziadkowie to więc bardzo dobre rozwiązanie, tylko nie zastąpią w pełni rodzica.
Część tych trudności wynika po prostu ze straty. Dziecko, które trafia pod opiekę dziadków, zwykle przeżyło coś bolesnego. To nie jest wina dziadków.
O czym trzeba pamiętać:
- Wiek i zdrowie. Gdy wnuk jest nastolatkiem, dziadek ma nierzadko po siedemdziesiątce. Badania pokazują, że dziadkowie wychowujący wnuki częściej mają gorsze samopoczucie psychiczne. A dziecko, które raz już straciło rodzica, najbardziej potrzebuje opiekuna, który będzie przy nim długo.
- Energia i granice. Dziadkowie z natury częściej rozpieszczają, niż stawiają twarde granice. A dziecko, zwłaszcza nastolatek, potrzebuje i jednego, i drugiego.
- Pieniądze. Emerytura rzadko wystarcza, żeby wychować dziecko, opłacić szkołę, zajęcia i studia.
Gdy ojciec żyje, ale go nie ma
Dziadkowie nie zawsze wchodzą w rolę rodzica dlatego, że ojca zabrakło. Zdarza się też, że ojciec jest, tylko nie ma dla dzieci czasu. Biznesmen myśli: „Kiedy mam się dorobić, jak nie teraz?”. Rodzą się dzieci, a jego największym dzieckiem zostaje firma. Wnukami zajmują się wtedy dziadkowie. I to bywa jeszcze trudniejsze, bo ojciec żyje i nie przychodzi.
Badania, o których pisałem wyżej, mówią to samo: liczy się jakość kontaktu, wspólny czas i zainteresowanie dzieckiem, a nie sam fakt mieszkania pod jednym dachem.
Wielokrotnie spotkałem takie rodziny na swojej drodze. Kiedyś przy stole opowiadałem, czym zajmuje się doradca sukcesyjny, jakie porządki robi i co uświadamia nestorom i sukcesorom. W pewnym momencie jeden ze słuchaczy, młody mężczyzna, miał 23 albo 24 lata, zaczął płakać. Zapytałem, dlaczego. Odpowiedział: „Bo pan mówi o moim ojcu. Mój tata przypomniał sobie o mnie dwa lata temu”. Zapytałem: „Za późno?”. Odpowiedział: „Tak”.
Powiedziałem mu: „Nie ma sensu, żebyś miał do niego żal. Twój tata nie wiedział, co robi. Ty już wiesz i być może przekujesz to na swoje życie. Pozostaje Ci wybaczyć, bo drugiego ojca nie będziesz miał”.
Jeśli czytasz to jako ojciec, który dziś buduje firmę: sukcesja zaczyna się nie od dokumentów, tylko od czasu dla dzieci.
Co możesz zrobić już dziś
- Wskaż, kto ma się zająć dziećmi. Możesz to zapisać w testamencie albo w osobnym dokumencie. Sąd nie jest związany Twoim wskazaniem, ale je uwzględnia, kierując się dobrem dziecka. Najpierw porozmawiaj z tą osobą, czy się zgadza.
- Zadbaj, żeby „pożywienie” nie zniknęło razem z Tobą. Ubezpieczenie na życie z odpowiednią sumą sprawi, że dziadkowie albo inny opiekun wychowają dzieci bez zaciskania pasa, aż do ich dorosłości.
- Uporządkuj sprawy. List sukcesyjny powie bliskim, gdzie są dokumenty i zabezpieczenia, kogo o co pytać i co zrobić w pierwszych dniach.
To jest właśnie rola ojca w nowoczesnym wydaniu: chronić rodzinę także wtedy, gdy nie może być przy niej osobiście.
Źródła
- Sarkadi A. i in., Fathers' involvement and children's developmental outcomes: a systematic review of longitudinal studies, Acta Paediatrica, 2008.
- Xu i in., przegląd badań o dzieciach wychowywanych przez dziadków, Health & Social Care in the Community, 2022.
- DIW Roundup: zaangażowanie ojców w wychowanie.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej ani podatkowej. Każda sytuacja rodzinna jest inna, dlatego konkretne decyzje warto podjąć po rozmowie ze specjalistą.