Kiedy dziecko wychowuje dziecko. Co zostaje w nas na całe życie?
Jako dwunastolatek zmieniałem nianię własnemu bratu. Co mówią badania o dzieciach, które wychowują dzieci, i co to ma wspólnego z sukcesją?
Był maj. Chodziłem do czwartej klasy podstawówki, kiedy urodził się mój brat. Miałem 11 lat i bardzo się ucieszyłem.
Kilka miesięcy później, w piątej klasie, zacząłem zmieniać nianię. Codziennie zostawałem z sześciomiesięcznym dzieckiem na trzy i pół, czasem cztery godziny. Trwało to dużo dłużej niż pół roku. Nie pamiętam, ile dokładnie miesięcy, ale na pewno do czasu, gdy brat skończył dwa lata i poszedł do przedszkola, bo nie miał go kto pilnować.
Przewijałem go w pieluchach tetrowych. Karmiłem. Nosiłem, żeby mu się odbiło. Sprzątałem, kiedy zrobił „dwójkę”. Uspokajałem, kiedy zaczynał płakać i nie chciał przestać.
Byłem cierpliwy i jakoś odporny na to wszystko. Ale jedną myśl pamiętam jak dziś. Niejednokrotnie myślałem: jeśli jemu coś się stanie, to rodzice mnie… no, wiadomo co.
Miałem jednak coś, czego nie mają dziś wszystkie dzieci w takiej sytuacji: furtkę bezpieczeństwa. Mieszkaliśmy na czwartym piętrze w ośmioklatkowym bloku, a naprzeciwko mieszkali starsi, bardzo uczynni państwo, których nazywaliśmy babcią sąsiadką i dziadkiem sąsiadem. Mama powiedziała mi wprost: jeśli nie dasz rady uspokoić brata, zapukaj do babci sąsiadki, ona ci pomoże. Babcia nie pracowała, a dziadek sąsiad tylko dorabiał do małej emerytury, więc ona była zawsze pod ręką. Gdyby nie ona, byłbym sam. A tak wiedziałem, że mam ją po drugiej stronie.
Dziś mój brat ma 40 lat, a ja 51. Nie mam z tamtego czasu traumy. Nie mam w sobie lęku, który kazałby mi uciekać od własnych dzieci. Mam syna (o tym, dlaczego jednego, napiszę kiedy indziej).
Ale w swojej pracy poznałem ludzi, którzy z podobnego dzieciństwa wynieśli coś zupełnie innego. Dorośli, mądrzy, poukładani. I bez własnych dzieci. Nie dlatego, że nie mogli. Dlatego, że nie chcieli powtórzyć schematu. Swoje „rodzicielstwo” odbyli, mając 10, 12, 14 lat. Sprawdziłem, co na ten temat mówią badania.
Parentyfikacja, czyli dziecko w roli rodzica
Psychologowie mają na to nazwę: parentyfikacja. Dziecko przejmuje obowiązki dorosłych: opiekuje się młodszym rodzeństwem, prowadzi dom, a czasem wspiera emocjonalnie samego rodzica. Badacze rozróżniają opiekę praktyczną (przewijanie, karmienie, gotowanie), czyli to, co robiłem ja, i emocjonalną: bycie powiernikiem i „rozjemcą” w rodzinie.
To nie jest zjawisko marginalne. Przegląd badań polskich badaczek z Uniwersytetu Opolskiego przytacza dane, według których około 70% badanych doświadczyło jakiejś formy parentyfikacji, a mniej więcej co piąty intensywnie. Najczęściej dotyczy to najstarszych córek, dużych rodzin i rodzin z niskimi dochodami [1]. Według europejskiego projektu ME-WE około 7–8% dzieci wykonuje znaczną pracę opiekuńczą [2], choć te dane obejmują też opiekę nad chorymi.
Dwie strony tego samego doświadczenia
Badania nie mówią jednym głosem. Strona jasna. Polscy nastolatkowie z badań Uniwersytetu Gdańskiego, którzy pomagali w domu, także przy rodzeństwie, mieli lepsze oceny [3]. Dorośli, którzy widzieli w swojej dawnej roli korzyści, mieli wyższe poczucie własnej wartości, a dużo dawała im bliska więź z rodzeństwem [4]. Badacze nazywają to parentyfikacją konstruktywną: obowiązki są dostosowane do wieku, ktoś je docenia, a dziecko czuje, że jest „w tym razem” z rodziną.
Strona ciemna. Kiedy obowiązków jest za dużo, trwają latami, nikt ich nie widzi, a dziecko czuje, że to niesprawiedliwe, sprawy wyglądają inaczej. Im bardziej nastolatki odczuwały swoją rolę jako niesprawiedliwą, tym gorzej radziły sobie w szkole [3]. Część dorosłych nieświadomie powtarza ten schemat w następnym pokoleniu, także wobec własnych dzieci [1].
„Ja już wychowałam dziecko”
Coraz więcej dorosłych mówi o tym otwarcie. Duże międzynarodowe badanie (ponad 18 tys. osób) pokazało, że najsilniejszym czynnikiem świadomej bezdzietności był emocjonalny dystans wobec własnych rodziców [5]. To nie jest badanie o opiece nad rodzeństwem, ale dobrze pasuje do tego, co słyszę od klientów: „Moi rodzice byli w pracy, a ja byłam mamą dla brata. Nikt mnie nie zapytał, czy chcę”.
Ci ludzie nie są „egoistami”, jak czasem się o nich mówi. Często to osoby wyjątkowo odpowiedzialne. Właśnie dlatego tak poważnie traktują decyzję o dziecku.
Dlaczego mnie to nie złamało?
Zadałem sobie to pytanie, pisząc ten tekst. Myślę, że z kilku powodów:
- To był określony czas. Kilka godzin dziennie, do czasu, gdy brat poszedł do przedszkola, a nie całe dzieciństwo.
- Cieszyłem się z brata. To nie był obowiązek wbrew mnie.
- Dziś mamy dobrą relację. Badania pokazują, że więź z rodzeństwem działa jak bufor [4].
- Miałem dorosłego pod ręką. Babcia sąsiadka była tuż naprzeciwko.
Strach, że „jak coś mu się stanie, to rodzice mnie…”, był jednak prawdziwy. Dwunastolatek nie powinien nosić w sobie takiej odpowiedzialności. Dziś, jako ojciec i doradca, widzę to wyraźnie.
Co to ma wspólnego z sukcesją?
Bardzo dużo. W mojej pracy często słyszę: „Jakby coś się stało, to starsza się nimi zajmie”. Czasem chodzi o siedemnastolatkę i jej młodsze rodzeństwo, czasem o dorosłą córkę, która ma już własną rodzinę i własne plany.
Bez uporządkowanych spraw to właśnie starsze dziecko staje się „rodzicem awaryjnym”. Bez pieniędzy, bez formalnych uprawnień, często bez pytania, czy chce i czy da radę. Dokładnie ten scenariusz, który badacze nazywają parentyfikacją destrukcyjną.
Dlatego w strefie junior i strefie egzystencji pytam rodziców:
- Kto zajmie się dziećmi, jeśli was zabraknie? Rodzic może wskazać w testamencie osobę, którą chciałby widzieć jako opiekuna dziecka. Czy z nią rozmawialiście? I czy to na pewno nie jest „automatycznie” najstarsze dziecko?
- Z czego te dzieci będą żyły? Ubezpieczenie na życie nie przywróci rodzica, ale sprawi, że starsze rodzeństwo nie będzie musiało rzucać szkoły ani pracy, żeby utrzymać młodsze.
- Czy starsze dziecko wie, czego się od niego oczekuje? A może warto zdjąć z niego ten ciężar, zanim w ogóle go poczuje?
- Do kogo to dziecko zapuka, kiedy nie da rady? Mnie wystarczyła babcia sąsiadka, ale taki dorosły nie powinien być dziełem przypadku.
Bo moim mottem jest: uporządkuj sprawy, zanim zrobi to życie. Życie, porządkując sprawy za nas, bardzo często robi to rękami najstarszego dziecka.
A Ty? Opiekowałeś się młodszym rodzeństwem? Jak to wpłynęło na Twoje decyzje w dorosłym życiu? Napisz w komentarzu lub w wiadomości. Chętnie posłucham.
Jakub Lewandowski, doradca sukcesyjny · lewandowskijakub.pl
Źródła
- Żarczyńska-Hyla J., Piechnik-Borusowska J. (2018). Dziecko w roli rodzica – pomylone role rodzinne. O parentyfikacji w doniesieniach światowych i polskich. Wychowanie w Rodzinie, t. XVII, nr 1, s. 289–303. https://www.repozytorium.uni.wroc.pl/Content/94139/download
- Hanson E., Barbabella F., Magnusson L. i in. (2022). Research and Innovation for and with Adolescent Young Carers to Influence Policy and Practice – The European Union Funded „ME-WE” Project. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19, 9932. https://doi.org/10.3390/ijerph19169932
- Borchet J., Lewandowska-Walter A., Połomski P., Peplińska A., Hooper L.M. (2021). The Relations Among Types of Parentification, School Achievement, and Quality of Life in Early Adolescence. Frontiers in Psychology, 12:635171. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8039449
- Borchet J., Lewandowska-Walter A., Połomski P., Peplińska A., Hooper L.M. (2020). We are in this Together: Retrospective Parentification, Sibling Relationships, and Self-Esteem. Journal of Child and Family Studies. https://link.springer.com/article/10.1007/s10826-020-01723-3
- Glass S., Fraley R.C. (2025). Attachment Orientations Predict the Likelihood of Choosing to be Childfree and the Reasons for Not Wanting Children. Personality and Social Psychology Bulletin. https://doi.org/10.1177/01461672251322842
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej ani podatkowej. Każda sytuacja rodzinna jest inna, dlatego konkretne decyzje warto podjąć po rozmowie ze specjalistą.